<?xml version="1.0" encoding="utf-8" standalone="no"?>
<?xml-stylesheet type="text/css" href="a.css"?>
<!DOCTYPE html PUBLIC
    "-//W3C//DTD XHTML 1.1 plus MathML 2.0 plus SVG 1.1//EN"
    "http://www.w3.org/2002/04/xhtml-math-svg/xhtml-math-svg.dtd">

<html xmlns="http://www.w3.org/1999/xhtml" xml:lang="ru">

<head>

<meta http-equiv="content-type" content="text/xml; charset=utf-8" />

<title>Новые встречи с геометрией</title>

</head>

<body>

<h1>Новые встречи с геометрией</h1>

<p class="navigation">

<a href="1_1.xml">← § 1. Обобщенная теорема синусов ←</a> |

<a href="index.html">↑ К оглавлению ↑</a> |

<a href="1_3.xml">→ § 3. Замечательные точки →</a></p>

<h3>§ 2. Теорема Чевы</h3>

<p>Отрезок, соединяющий вершину треугольника с некоторой точкой на
противоположной стороне, называется <i>чевианой</i>. Таким образом, если
в треугольнике <i>ABC</i> <i>X</i>, <i>Y</i> и Z<i> — </i>точки, лежащие
на сторонах <i>BC</i>, <i>CA</i>, <i>AB</i> соответственно, то отрезки
<i>AX</i>, <i>BY</i>, <i>CZ</i> являются чевианами. Этот термин
происходит от имени итальянского математика Джованни Чевы, который в
1678 году опубликовал следующую очень полезную теорему:</p>

<p><em>Теорема</em> 1.21. <i>Если три чевианы AX, BY, CZ (по одной
из каждой вершины) треугольника ABC конкурентны, то</i></p>

<p class="f">
<math xmlns="http://www.w3.org/1998/Math/MathML">

<mfrac>
<mrow><mo>|</mo><mi>B</mi><mi>X</mi><mo>|</mo></mrow>
<mrow><mo>|</mo><mi>X</mi><mi>C</mi><mo>|</mo></mrow>
</mfrac><mo>·</mo>

<mfrac>
<mrow><mo>|</mo><mi>C</mi><mi>Y</mi><mo>|</mo></mrow>
<mrow><mo>|</mo><mi>Y</mi><mi>A</mi><mo>|</mo></mrow>
</mfrac><mo>·</mo>

<mfrac>
<mrow><mo>|</mo><mi>A</mi><mi>Z</mi><mo>|</mo></mrow>
<mrow><mo>|</mo><mi>Z</mi><mi>B</mi><mo>|</mo></mrow>
</mfrac><mo>=</mo><mn>1</mn>

</math>.</p>

<table class="a"><tr><td>

<svg width="270" height="240" viewBox="0 0 540 480"
  xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"
  xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink">
  <desc>Рисунок 3</desc>

<polygon class="thick" points="56,430 503,430 194,51" />

<line class="thin" x1="194" y1="51" x2="375.72" y2="430" />

<line class="thin" x1="56" y1="430" x2="400" y2="303.6667" />

<line class="thin" x1="503" y1="430" x2="132.8285" y2="219" />

<text x="190" y="36">A</text>

<text x="30" y="450">B</text>

<text x="523" y="450">C</text>

<text x="313" y="370">P</text>

<text x="370" y="468">X</text>

<text x="420" y="300">Y</text>

<text x="110" y="230">Z</text>

</svg>

</td></tr><tr class="ris"><td>Рис. 3.</td></tr></table>


<p>Когда мы говорим, что три прямые (или отрезка)
<i>конкурентны</i>, то мы имеем в виду, что все они проходят через одну
точку, которую обозначим через <i>P</i>. Для доказательства теоремы Чевы
вспомним, что площади треугольников с равными высотами пропорциональны
основаниям треугольников. Ссылаясь на рисунок 3, мы имеем:</p>

<p class="f">
<math xmlns="http://www.w3.org/1998/Math/MathML">

<mfrac>
<mrow><mo>|</mo><mi>B</mi><mi>X</mi><mo>|</mo></mrow>
<mrow><mo>|</mo><mi>X</mi><mi>C</mi><mo>|</mo></mrow>
</mfrac><mo>=</mo>

<mfrac>
<msub><mi>S</mi><mrow><mi>A</mi><mi>B</mi><mi>X</mi></mrow></msub>
<msub><mi>S</mi><mrow><mi>A</mi><mi>X</mi><mi>C</mi></mrow></msub>
</mfrac><mo>=</mo>

<mfrac>
<msub><mi>S</mi><mrow><mi>P</mi><mi>B</mi><mi>X</mi></mrow></msub>
<msub><mi>S</mi><mrow><mi>P</mi><mi>X</mi><mi>C</mi></mrow></msub>
</mfrac><mo>=</mo>

<mfrac><mrow>
<msub><mi>S</mi><mrow><mi>A</mi><mi>B</mi><mi>X</mi></mrow></msub><mo>−</mo>
<msub><mi>S</mi><mrow><mi>P</mi><mi>B</mi><mi>X</mi></mrow></msub>
</mrow><mrow>
<msub><mi>S</mi><mrow><mi>A</mi><mi>X</mi><mi>C</mi></mrow></msub><mo>−</mo>
<msub><mi>S</mi><mrow><mi>P</mi><mi>X</mi><mi>C</mi></mrow></msub></mrow>
</mfrac><mo>=</mo>

<mfrac>
<msub><mi>S</mi><mrow><mi>A</mi><mi>B</mi><mi>P</mi></mrow></msub>
<msub><mi>S</mi><mrow><mi>C</mi><mi>A</mi><mi>P</mi></mrow></msub>
</mfrac>

</math>.</p>

<p>Аналогично,</p>

<p class="f">
<math xmlns="http://www.w3.org/1998/Math/MathML">

<mfrac>
<mrow><mo>|</mo><mi>C</mi><mi>Y</mi><mo>|</mo></mrow>
<mrow><mo>|</mo><mi>Y</mi><mi>A</mi><mo>|</mo></mrow>
</mfrac><mo>=</mo>

<mfrac>
<msub><mi>S</mi><mrow><mi>B</mi><mi>C</mi><mi>P</mi></mrow></msub>
<msub><mi>S</mi><mrow><mi>A</mi><mi>B</mi><mi>P</mi></mrow></msub>
</mfrac>

<mtext>,</mtext><mspace width="3em" />

<mfrac>
<mrow><mo>|</mo><mi>A</mi><mi>Z</mi><mo>|</mo></mrow>
<mrow><mo>|</mo><mi>Z</mi><mi>B</mi><mo>|</mo></mrow>
</mfrac><mo>=</mo>

<mfrac>
<msub><mi>S</mi><mrow><mi>C</mi><mi>A</mi><mi>P</mi></mrow></msub>
<msub><mi>S</mi><mrow><mi>B</mi><mi>C</mi><mi>P</mi></mrow></msub>
</mfrac>

</math>.</p>

<p>Теперь, если мы перемножим их, то получим</p>

<p class="f">
<math xmlns="http://www.w3.org/1998/Math/MathML">

<mfrac>
<mrow><mo>|</mo><mi>B</mi><mi>X</mi><mo>|</mo></mrow>
<mrow><mo>|</mo><mi>X</mi><mi>C</mi><mo>|</mo></mrow>
</mfrac><mo>·</mo>

<mfrac>
<mrow><mo>|</mo><mi>C</mi><mi>Y</mi><mo>|</mo></mrow>
<mrow><mo>|</mo><mi>Y</mi><mi>A</mi><mo>|</mo></mrow>
</mfrac><mo>·</mo>

<mfrac>
<mrow><mo>|</mo><mi>A</mi><mi>Z</mi><mo>|</mo></mrow>
<mrow><mo>|</mo><mi>Z</mi><mi>B</mi><mo>|</mo></mrow>
</mfrac><mo>=</mo>

<mfrac>
<msub><mi>S</mi><mrow><mi>A</mi><mi>B</mi><mi>P</mi></mrow></msub>
<msub><mi>S</mi><mrow><mi>C</mi><mi>A</mi><mi>P</mi></mrow></msub>
</mfrac><mo>·</mo>

<mfrac>
<msub><mi>S</mi><mrow><mi>B</mi><mi>C</mi><mi>P</mi></mrow></msub>
<msub><mi>S</mi><mrow><mi>A</mi><mi>B</mi><mi>P</mi></mrow></msub>
</mfrac><mo>·</mo>

<mfrac>
<msub><mi>S</mi><mrow><mi>C</mi><mi>A</mi><mi>P</mi></mrow></msub>
<msub><mi>S</mi><mrow><mi>B</mi><mi>C</mi><mi>P</mi></mrow></msub>
</mfrac><mo>=</mo><mn>1</mn>

</math>.</p>

<p>Теорема, обратная к этой теореме, также верна:</p>

<p><em>Теорема</em> 1.22. <i>Если три чевианы AX, BY, CZ удовлетворяют
соотношению</i></p>

<p class="f">
<math xmlns="http://www.w3.org/1998/Math/MathML">

<mfrac>
<mrow><mo>|</mo><mi>B</mi><mi>X</mi><mo>|</mo></mrow>
<mrow><mo>|</mo><mi>X</mi><mi>C</mi><mo>|</mo></mrow>
</mfrac><mo>·</mo>

<mfrac>
<mrow><mo>|</mo><mi>C</mi><mi>Y</mi><mo>|</mo></mrow>
<mrow><mo>|</mo><mi>Y</mi><mi>A</mi><mo>|</mo></mrow>
</mfrac><mo>·</mo>

<mfrac>
<mrow><mo>|</mo><mi>A</mi><mi>Z</mi><mo>|</mo></mrow>
<mrow><mo>|</mo><mi>Z</mi><mi>B</mi><mo>|</mo></mrow>
</mfrac><mo>=</mo><mn>1</mn>

</math>,</p>

<p><i>то они конкурентны</i>.</p>

<p>Чтобы это показать, предположим, что две первые чевианы пересекаются
в точке <i>P</i>, как и прежде, а третья чевиана, проходящая через точку
<i>P</i>, будет <i>CZ′</i>. Тогда, по теореме 1.21,</p>

<p class="f">
<math xmlns="http://www.w3.org/1998/Math/MathML">

<mfrac>
<mrow><mo>|</mo><mi>B</mi><mi>X</mi><mo>|</mo></mrow>
<mrow><mo>|</mo><mi>X</mi><mi>C</mi><mo>|</mo></mrow>
</mfrac><mo>·</mo>

<mfrac>
<mrow><mo>|</mo><mi>C</mi><mi>Y</mi><mo>|</mo></mrow>
<mrow><mo>|</mo><mi>Y</mi><mi>A</mi><mo>|</mo></mrow>
</mfrac><mo>·</mo>

<mfrac>
<mrow><mo>|</mo><mi>A</mi><mi>Z</mi><mo>′</mo><mo>|</mo></mrow>
<mrow><mo>|</mo><mi>Z</mi><mo>′</mo><mi>B</mi><mo>|</mo></mrow>
</mfrac><mo>=</mo><mn>1</mn>

</math>.</p>

<p>Но по предположению</p>

<p class="f">
<math xmlns="http://www.w3.org/1998/Math/MathML">

<mfrac>
<mrow><mo>|</mo><mi>B</mi><mi>X</mi><mo>|</mo></mrow>
<mrow><mo>|</mo><mi>X</mi><mi>C</mi><mo>|</mo></mrow>
</mfrac><mo>·</mo>

<mfrac>
<mrow><mo>|</mo><mi>C</mi><mi>Y</mi><mo>|</mo></mrow>
<mrow><mo>|</mo><mi>Y</mi><mi>A</mi><mo>|</mo></mrow>
</mfrac><mo>·</mo>

<mfrac>
<mrow><mo>|</mo><mi>A</mi><mi>Z</mi><mo>|</mo></mrow>
<mrow><mo>|</mo><mi>Z</mi><mi>B</mi><mo>|</mo></mrow>
</mfrac><mo>=</mo><mn>1</mn>

</math>.</p>

<p>Следовательно,</p>

<p class="f">
<math xmlns="http://www.w3.org/1998/Math/MathML">

<mfrac>
<mrow><mo>|</mo><mi>A</mi><mi>Z</mi><mo>|</mo></mrow>
<mrow><mo>|</mo><mi>Z</mi><mi>B</mi><mo>|</mo></mrow>
</mfrac><mo>=</mo>

<mfrac>
<mrow><mo>|</mo><mi>A</mi><mi>Z</mi><mo>′</mo><mo>|</mo></mrow>
<mrow><mo>|</mo><mi>Z</mi><mo>′</mo><mi>B</mi><mo>|</mo></mrow>
</mfrac>

</math> ,</p>

<p>точка <i>Z′</i> совпадает с точкой <i>Z</i>, и мы доказали, что
отрезки <i>AX</i>, <i>BY</i> и <i>CZ</i> конкурентны ([13], стр. 54 и
[42], стр, 48, 317).</p>

<h4>Упражнения</h4>

<p>1. Если <i>X</i>, <i>Y</i>, <i>Z</i>, — середины сторон, то
соответствующие им три чевианы конкурентны.</p>

<p>2. Чевианы, перпендикулярные противоположным сторонам,
конкурентны.</p>

<p>3. Пусть <i>ABC</i> и <i>A′B′C′</i> — два неконгруэнтных
треугольника, соответствующие стороны которых параллельны, как на
рисунке 4. Тогда три прямые <i>АА′</i>,

<i>ВВ′</i>, <i>СС′</i> конкурентны. (Такие треугольники
называются <i>гомотетичными</i>. Мы рассмотрим их далее, в § 7
гл. 4.)</p>

<table class="a"><tr><td>

<svg width="288" height="222" viewBox="0 0 576 444"
  xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"
  xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink">
  <desc>Рисунок 4</desc>

<polygon class="thick" points="40,414 540,414 332,48" />

<polygon class="thick" points="181,329 354,329 282.032,202.364" />

<!-- <line class="thin" x1="332" y1="48" x2="255.5963" y2="284.0306" /> -->

<polyline class="thin" points="40,414 255.5963,284.0306 540,414" />

<text x="334" y="36">A</text>

<text x="15" y="430">B</text>

<text x="560" y="430">C</text>

<text x="262" y="278">O</text>

<text x="290" y="190">A′</text>

<text x="188" y="370">B′</text>

<text x="340" y="370">C′</text>

</svg>

</td><td style="width: 100px"></td><td>

<svg width="270" height="231" viewBox="0 0 540 462"
  xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"
  xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink">
  <desc>Рисунок 5</desc>

<polygon class="thick" points="47,414 498,414 180,38" />

<line class="thin" x1="180" y1="38" x2="308" y2="414" />

<text x="179" y="28">A</text>

<text x="20" y="430">B</text>

<text x="520" y="430">C</text>

<text x="300" y="452">X</text>

<text x="388" y="254">b</text>

<text x="226" y="254">p</text>

<text x="84" y="254">c</text>

<text x="166" y="445">m</text>

<text x="400" y="445">n</text>

</svg>

</td></tr>

<tr class="ris"><td>Рис. 4.</td><td></td><td>Рис. 5.</td></tr></table>

<p>4. Пусть <i>AX</i> — чевиана длины <i>p</i>, причем
|<i>BX</i>| = <i>m</i> и |<i>XC</i>| = <i>n</i>, как на рисунке 5.
Тогда</p>

<p class="f">
<math xmlns="http://www.w3.org/1998/Math/MathML">
<mi>a</mi><mo>&it;</mo><mo>(</mo><msup><mi>p</mi><mn>2</mn></msup>
<mo>+</mo><mi>m</mi><mo>&it;</mo><mi>n</mi><mo>)</mo><mo>=</mo>
<msup><mi>b</mi><mn>2</mn></msup><mo>&it;</mo><mi>m</mi><mo>+</mo>
<msup><mi>c</mi><mn>2</mn></msup><mo>&it;</mo><mi>n</mi>
</math>.</p>

<p><em>Указание</em>. Сложите выражения для косинусов двух дополнительных
углов в точке <i>x</i> через стороны треугольников <i>ABX</i> и
<i>CAX</i> соответственно. Этот результат называется

<i>теоремой Стюарта</i> в честь М. Стюарта, который сформулировал ее в
1746 году. Возможно, что она была открыта Архимедом около 300 г. нашей
эры, но первое известное доказательство было дано Р. Симсоном в 1751
году.</p>

<p class="navigation">

<a href="1_1.xml">← § 1. Обобщенная теорема синусов ←</a> |

<a href="index.html">↑ К оглавлению ↑</a> |

<a href="1_3.xml">→ § 3. Замечательные точки →</a></p>

</body>

</html>
