<?xml version="1.0" encoding="utf-8" standalone="no"?>
<?xml-stylesheet type="text/css" href="a.css"?>
<!DOCTYPE html PUBLIC
    "-//W3C//DTD XHTML 1.1 plus MathML 2.0 plus SVG 1.1//EN"
    "http://www.w3.org/2002/04/xhtml-math-svg/xhtml-math-svg.dtd">

<html xmlns="http://www.w3.org/1999/xhtml" xml:lang="ru">

<head>

<meta http-equiv="content-type" content="text/xml; charset=utf-8" />

<title>Новые встречи с геометрией</title>

</head>

<body>

<h1>Новые встречи с геометрией</h1>

<p class="navigation">

<a href="1_3.xml">← § 3. Замечательные точки ←</a> |

<a href="index.html">↑ К оглавлению ↑</a> |

<a href="1_5.xml">→ § 5. Теорема Штейнера — Лемуса →</a></p>

<h3>§ 4. Вписанная и вневписанные окружности</h3>

<p>На рисунке 11 изображена вписанная окружность, касающаяся сторон
<i>BC</i>, <i>CA</i> и <i>AB</i> в точках <i>X</i>, <i>Y</i>, <i>Z</i>. Так как две
касательные к окружности, проведенные из внешней точки, равны, то мы
получаем, что |<i>AY</i>| = |<i>AZ</i>|, |<i>BZ</i>| = |<i>BX</i>|,
|<i>CX</i>| = |<i>CY</i>|.</p>

<table class="b"><tr><td>

<svg width="270" height="240" viewBox="0 0 540 480"
  xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"
  xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink">
  <desc>Рисунок 11</desc>

<polygon class="thick" points="46,432 500,432 191,45" />

<circle class="thin" cx="232.0225" cy="303.0473" r="128.9527" />

<line class="dash" x1="191" y1="45" x2="232.0225" y2="303.0473" />

<line class="dash" x1="46" y1="432" x2="232.0225" y2="303.0473" />

<line class="dash" x1="500" y1="432" x2="232.0225" y2="303.0473" />

<line class="thin" x1="232.0225" y1="432" x2="232.0225" y2="303.0473" />

<line class="thin" x1="111.2675" y1="257.8032" x2="232.0225" y2="303.0473" />

<line class="thin" x1="332.7938" y1="222.5864" x2="232.0225" y2="303.0473" />

<text x="193" y="30">A</text>

<text x="22" y="446">B</text>

<text x="520" y="446">C</text>

<text x="228" y="468">X</text>

<text x="352" y="222">Y</text>

<text x="87" y="266">Z</text>

<text x="250" y="324">I</text>

<text x="178" y="270">r</text>

<text x="275" y="258">r</text>

<text x="248" y="370">r</text>

<text x="135" y="135">x</text>

<text x="286" y="135">x</text>

<text x="66" y="324">y</text>

<text x="124" y="464">y</text>

<text x="435" y="320">z</text>

<text x="390" y="464">z</text>

</svg>

</td></tr><tr><td class="ris">Рис. 11.</td></tr></table>

<p>На рисунке 11 длины этих отрезков обозначены буквами <i>x</i>, <i>y</i>, <i>z</i>,
так что</p>

<p class="f"><i>y</i> + <i>z</i> = <i>a</i><span style="margin-right: 2em">,</span>

<i>z</i> + <i>x</i> = <i>b</i><span style="margin-right: 2em">,</span>

<i>x</i> + <i>y</i> = <i>c</i>.</p>

<p>Складывая эти равенства и используя введенное Эйлером
обозначение <i>s</i> для полупериметра (от «<span
xml:lang="en">semi-perimeter</span>»), получим</p>

<p class="f">2<i>x</i> + 2<i>y</i> + 2<i>z</i> =
<i>a</i> + <i>b</i> + <i>c</i> = 2<i>s</i>,</p>

<p>поэтому</p>

<p class="f"><i>x</i> + <i>y</i> + <i>z</i> = <i>s</i>,</p>

<p>т. е. справедлива</p>

<p><em>Теорема</em> 1.41. <i>x</i> = <i>s</i> − <i>a</i>, 

<i>y</i> = <i>s</i> − <i>b</i>, 

<i>z</i> = <i>s</i> − <i>c</i>.</p>

<p>Так как треугольник <i>IBC</i> имеет основание
<i>a</i> и высоту <i>r</i>, то его площадь равна

<math xmlns="http://www.w3.org/1998/Math/MathML">

<msub><mi>S</mi><mrow><mi>I</mi><mi>B</mi><mi>C</mi></mrow></msub>

<mo>=</mo><mfrac><mn>1</mn><mn>2</mn></mfrac><mo>&it;</mo>

<mi>a</mi><mo>&it;</mo><mi>r</mi></math>.

Прибавив к нему аналогичные выражения для <i>S<sub>ICA</sub></i> и
<i>S<sub>IAB</sub></i>, мы получим

<math xmlns="http://www.w3.org/1998/Math/MathML">

<mfrac><mn>1</mn><mn>2</mn></mfrac><mo>&it;</mo>
<mfenced><mrow>
<mi>a</mi><mo>+</mo><mi>b</mi><mo>+</mo><mi>c</mi>
</mrow></mfenced><mo>&it;</mo><mi>r</mi><mo>=</mo>
<mi>s</mi><mo>&it;</mo><mi>r</mi>
</math>;

следовательно, доказана</p>

<p><em>Теорема</em> 1.42. <i>S<sub>ABC</sub></i> = <i>sr</i>.</p>

<p>На рисунке 12 изображен треугольник
<i>I<sub>a</sub>I<sub>b</sub>I<sub>c</sub></i>, стороны которого
являются биссектрисами внешних углов треугольника <i>ABC</i>. Любая
точка на биссектрисе <i>I<sub>c</sub>I<sub>a</sub></i> угла <i>B</i>
равноудалена от прямых <i>AB</i> и <i>BC</i>. Аналогично, любая точка на
прямой <i>I<sub>a</sub>I<sub>b</sub></i> равноудалена от прямых
<i>BC</i> и <i>CA</i>. Следовательно, точка <i>I<sub>a</sub></i>, в
которой эти биссектрисы пересекаются, находится на одинаковом расстоянии
<i>r<sub>a</sub></i> от всех трех сторон. Так как
<i>I<sub>a</sub></i> равноудалена от сторон <i>AB</i> и
<i>AC</i>, то она должна принадлежать множеству точек, равноудаленных от
этих прямых, т. е. она должна лежать на прямой <i>AI</i>, внутренней
биссектрисе угла <i>A</i>:</p>

<p><i>Теорема</i> 1.43. <i>Внешние биссектрисы любых двух углов
треугольника конкурентны с внутренней биссектрисой третьего
угла</i>.</p>

<table class="a"><tr><td>

<svg width="426" height="414" viewBox="0 0 852 828"
  xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"
  xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink">
  <desc>Рисунок 12</desc>

<line class="thin" x1="0" y1="506" x2="852" y2="506" />

<line class="thin" x1="174" y1="770" x2="450" y2="10" />

<line class="thin" x1="250" y1="100" x2="780" y2="755" />

<polygon class="thick bevel" points="269.8737,506 578.5191,506 365.4851,242.7222" />

<circle class="dash" cx="394.9111" cy="418.3810" r="87.6190" />

<circle class="thin" cx="453.4817" cy="768.0193" r="262.0193" />

<circle class="thin" cx="114.8097" cy="284.7147" r="221.2853" />

<circle class="thin" cx="733.5830" cy="181.0592" r="324.9408" />

<line class="thin" x1="365.4851" y1="242.7222" x2="453.4817" y2="768.0193" />

<line class="thin" x1="578.5191" y1="506" x2="114.8097" y2="284.7147" />

<line class="thin" x1="269.8737" y1="506" x2="733.5830" y2="181.0592" />

<polygon class="thin" points="453.4817,768.0193 114.8097,284.7147 733.5830,181.0592" />

<text x="362" y="210">A</text>

<text x="240" y="540">B</text>

<text x="620" y="540">C</text>

<text x="407" y="396">I</text>

<text x="452" y="802">I<tspan dy="10" dx="-3" class="subscript">a</tspan></text>

<text x="754" y="190">I<tspan dy="10" dx="-3" class="subscript">b</tspan></text>

<text x="90" y="298">I<tspan dy="10" dx="-3" class="subscript">c</tspan></text>

<text x="460" y="540">X<tspan dy="10" dx="-3" class="subscript">a</tspan></text>

<text x="738" y="540">X<tspan dy="10" dx="-3" class="subscript">b</tspan></text>

<text x="113" y="540">X<tspan dy="10" dx="-3" class="subscript">c</tspan></text>

<text x="680" y="600">Y<tspan dy="10" dx="-3" class="subscript">a</tspan></text>

<text x="505" y="390">Y<tspan dy="10" dx="-3" class="subscript">b</tspan></text>

<text x="311" y="145">Y<tspan dy="10" dx="-3" class="subscript">c</tspan></text>

<text x="183" y="670">Z<tspan dy="10" dx="-3" class="subscript">a</tspan></text>

<text x="450" y="100">Z<tspan dy="10" dx="-3" class="subscript">b</tspan></text>

<text x="301" y="348">Z<tspan dy="10" dx="-3" class="subscript">c</tspan></text>

</svg>

</td></tr><tr class="ris"><td>Рис. 12.</td></tr></table>

<p>Окружность с центром в точке <i>I<sub>a</sub></i> радиуса
<i>r<sub>a</sub></i>, касающаяся всех трех сторон
треугольника, является одной из трех <i>вневписанных окружностей</i>.
Каждая из вневписанных окружностей касается одной из сторон треугольника
внутри, а двух других сторон (продолженных) извне.</p>

<p>Обозначив точки касания как на рисунке 12, мы замечаем, что так
как две касательные из одной точки к окружности имеют одинаковые длины,
то</p>

<p class="f">|<i>BX<sub>b</sub></i>| = |<i>BZ<sub>b</sub></i>|</p>

<p>и</p>

<p class="f">|<i>BX<sub>b</sub></i>| + |<i>BZ<sub>b</sub></i>| =
|<i>BC</i>| + |<i>CX<sub>b</sub></i>| + |<i>Z<sub>b</sub>A</i>| +
|<i>AB</i>| =</p>

<p class="f">= |<i>BC</i>| + |<i>CY<sub>b</sub></i>| +
|<i>Y<sub>b</sub>A</i>| + |<i>AB</i>| = <i>a</i> + <i>b</i> + <i>c</i>
= 2<i>s</i>.</p>

<p>Следовательно, касательная из точки <i>B</i> (или любой другой
вершины) к вневписанной окружности, расположенной за противолежащей
стороной, имеет длину <i>s</i>. Действительно,</p>

<p class="f">|<i>AY<sub>a</sub></i>| = |<i>AZ<sub>a</sub></i>| =
|<i>BZ<sub>b</sub></i>| = |<i>BX<sub>b</sub></i>| =
|<i>CX<sub>c</sub></i>| = |<i>CY<sub>c</sub></i>| = <i>s</i>.</p>

<p>Кроме того, так как
|<i>CX<sub>b</sub></i>| = |<i>BX<sub>b</sub></i>| − |<i>BC</i>| = <i>s</i> − <i>a</i>
и т. д., то также и</p>

<p class="f">|<i>BX<sub>c</sub></i>| = |<i>BZ<sub>c</sub></i>| =
|<i>CX<sub>b</sub></i>| = |<i>CY<sub>b</sub></i>| = <i>s</i> −
<i>a</i>,</p>

<p class="f">|<i>CY<sub>a</sub></i>| =
|<i>CX<sub>a</sub></i>| = |<i>AY<sub>c</sub></i>| =
|<i>AZ<sub>c</sub></i>| = <i>s</i> − <i>b</i>,</p>

<p class="f">|<i>AZ<sub>b</sub></i>| = |<i>AY<sub>b</sub></i>| =
|<i>BZ<sub>a</sub></i>| = |<i>BX<sub>a</sub></i>| = <i>s</i> −
<i>c</i>.</p>

<h4>Упражнения</h4>

<p>1. Если три окружности с центрами в точках <i>A</i>,

<i>B</i>, <i>C</i> попарно касаются, то их радиусы равны
<i>s</i> − <i>a</i>, <i>s</i> − <i>b</i>, <i>s</i> − <i>c</i>.</p>

<p>2. <i>abc</i> = 4<i>srR</i> (<i>s</i>, <i>r</i>, <i>R</i> имеют их
обычные значения).</p>

<p>3. Чевианы

<i>AX</i>, <i>BY</i>, <i>CZ</i> треугольника <i>ABC</i>, где <i>X</i>,
<i>Y</i>, <i>Z</i> — точки касания вписанной окружности со сторонами
треугольника, конкурентны. (Их общая точка называется <i>точкой
Жергона</i> треугольника <i>ABC</i>.)</p>

<p>4. Треугольник <i>ABC</i> является ортотреугольником треугольника
<i>I<sub>a</sub>I<sub>b</sub>I<sub>c</sub></i> (рис. 12).</p>

<p>5. S<sub>△ABC</sub> = (<i>s</i> − <i>a</i>) <i>r<sub>a</sub></i> =
(<i>s</i> − <i>b</i>) <i>r<sub>b</sub></i> =
(<i>s −</i> <i>c</i>) <i>r<sub>c</sub></i> (см. теорему 1.42).</p>

<p>6.

<math xmlns="http://www.w3.org/1998/Math/MathML">
<mfrac><mn>1</mn><msub><mi>r</mi><mi>a</mi></msub></mfrac><mo>+</mo>
<mfrac><mn>1</mn><msub><mi>r</mi><mi>b</mi></msub></mfrac><mo>+</mo>
<mfrac><mn>1</mn><msub><mi>r</mi><mi>c</mi></msub></mfrac><mo>=</mo>
<mfrac><mn>1</mn><mi>r</mi></mfrac>
</math> .</p>

<p class="navigation">

<a href="1_3.xml">← § 3. Замечательные точки ←</a> |

<a href="index.html">↑ К оглавлению ↑</a> |

<a href="1_5.xml">→ § 5. Теорема Штейнера — Лемуса →</a></p>

</body>

</html>
